L7: Aydınlanma — Haritanın En Uzak Durağı
Serinin bu durağına gelene kadar altı kat çıktık: beden, duygular, akıl, sevgi, yaratıcılık, bilgelik. Her katta bilinç yeni bir işlev kazandı; her katta "ben" biraz daha inceldi, biraz daha genişledi. Yedinci katta ise haritanın en tuhaf durağı bizi bekler — çünkü bu durakta, yolculuğu yapan yolcunun kendisi hakkında bir şey görülür.
Psiko-Fonksiyonel Analiz''in yedinci seviyesi aydınlanmadır; birlik algısının seviyesi, GQ''nun alanı. Ve daha ilk cümleden bir düzeltme gerekir: bu haritada aydınlanma ne bir ödül ne bir mucize ne de seçilmişlere ayrılmış bir istisnadır. En uzak duraktır — çizginin sonundaki, ama çizginin üzerindeki nokta. Uzaklık, ulaşılmazlık değildir; yalnızca yolun uzunluğunu ve ara durakların sırasını söyler.
Dalga ve deniz
Yedinci katın gördüğü şeyi kavramların diliyle anlatmak zordur; bu yüzden gelenekler hep imgelere başvurdu. En kullanışlılarından biri şudur: bir dalga düşünün. Doğar, yükselir, biçimlenir; kendine bir hız, bir yön, bir karakter edinir. Diğer dalgalara bakar — kimisi büyüktür, kimisi köpüklü. Ve günün birinde kıyıya varıp parçalandığında görülür ki, baştan beri denizden başka bir şey olmamıştır. Kaybolan dalga değildir; kaybolan, dalganın ayrı bir şey olduğu yanılsamasıdır.
Bu imgenin haritadaki karşılığı kesindir. Birinci katta, hatırlayalım, beka bizi ayırmıştı: tehdit-kaynak ayrımı, ben ile dünya arasına ilk çizgiyi çekmişti. O çizgi olmadan hayatta kalınmazdı; sonra duygular o çizgiyi renklendirdi, akıl keskinleştirdi, sevgi yumuşattı, yaratıcılık zaman zaman unutturdu, bilgelik inceltti. Yedinci katta çizginin kendisi görülür — ve çizilmiş bir çizgi olduğu fark edilir. Bilincin yolculuğu böylece tam bir döngü tamamlar: gerekli ayrılıkla başlayan hikâye, ayrılığın bir işlev olduğunun — bir hakikat değil — görülmesiyle bütünlenir.
Provasını hepimiz yaptık
Yedinci kat kulağa uzak gelse de, tadımlıklarını çoğumuz biliriz. Beşinci katta anlatmıştık: yaratıcı akışın en yoğun anında "ben yapıyorum" duygusu incelir, iş kendini yapar. Doğa karşısında nefesin kesildiği o birkaç saniye; müziğin içinde kaybolunan an; sevilen birinin gözünde zamanın durması — bunların hepsinde aynı şey olur: benlik bir anlığına sahneden çekilir ve geride kaos değil, tarifsiz bir yerindelik kalır. Yedinci seviye, bu anların rastlantı değil, bilincin bir işlevi olduğunu söyler: benliğin geri çekilebildiğini gösteren kısa pencereler.
Aydınlanmadan sonra bulaşıklar
Yedinci katla ilgili en yaygın iki yanılgıyı da düzeltmek gerekir. Birincisi: aydınlanma bir yok oluş değildir. Dalga, denizden ibaret olduğunu gördüğünde dalgalanmayı bırakmaz; daha korkusuz dalgalanır. Kişi yemek yemeye, çalışmaya, sevmeye, vergi ödemeye devam eder — Zen''in meşhur deyişiyle: aydınlanmadan önce odun kes, su taşı; aydınlanmadan sonra odun kes, su taşı. Değişen eylemler değil, eylemlerin içinden geçtiği algıdır.
İkincisi: yedinci kat, alt katları geçersiz kılmaz. Tam tersine — birlik algısı, bakımı yapılmamış bir bedenin yorgunluğunu, açılmamış bir duygusal kaydın alarmını ortadan kaldırmaz. Altıncı katta söylediğimiz burada da geçerlidir: zirvede kalmak, zirveye varmaktan zordur. Bu yüzden PFA, aydınlanmayı haritanın dışında değil içinde tutar: öncesi olan, hazırlığı olan, sonrası olan bir durak. Modelin kendisi de böyle doğdu — kuramsal bir spekülasyondan değil, 2001''de yaşanmış bir deneyimden ve o deneyimi anlamlandırmak için verilen yirmi yılı aşkın çalışmadan.
Haritada yeri olan hiçbir yer tekinsiz değildir
Peki yedinci katı haritaya koymak ne işe yarar — madem çoğumuz oraya "varmayacağız"? İki şeye yarar. Birincisi, yön duygusuna: pusulanın kuzeyi, kuzeye gitmeyecek olana da yön verir. Gelişimin bir doğrultusu olduğunu bilmek, her ara durağa anlam kazandırır. İkincisi, korkunun sönmesine: aşkınlık deneyimleri — meditasyonda, doğada, kriz anlarında kendiliğinden yaşanan benlik incelmeleri — haritasız kişide kafa karışıklığı, hatta korku yaratabilir. Haritalı kişi ise yaşadığının adını ve adresini bilir. Ve bu serinin pusula cümlesi burada son kez geçerlidir: bir yerin haritası varsa, orada kaybolmak bir kader değildir.
Yedi seviyeyi böylece tamamladık. Ama serinin işi bitmedi: bundan sonraki yazılarda haritayı kullanmayı konuşacağız — işlevsel farkındalık, alan bilgisi ve gelişimin sorumluluğu. İlk pratik durak: farkındalık neden yetmez?
Seride sıradaki yazı: "Farkındalık Yetmez: İşlevsel Farkındalık Nedir?"